W bliskiej rodzinie często dochodzi do darowania nieruchomości jeszcze za życia spadkodawcy. Zdarza się, że obdarowana zostaje jedna osoba, a pozostali spadkobiercy zostają „z niczym”. Jednak spadkodawca nie zawsze jest świadomy tego, że rozporządzenie swoim majątkiem za życia nie zwolni z odpowiedzialności obdarowanego, który będzie musiał spłacić pozostałych.

W SKŁAD SPADKU NIE WCHODZI NIC, ALE ZMARŁY DAROWAŁ ZA ŻYCIA NIERUCHOMOŚĆ

Jeżeli spadkodawca nie pozostawił po sobie żadnego majątku, jednak za życia darował nieruchomość jednemu ze spadkobierców ustawowych (darowizna wyczerpała cały spadek) wówczas pozostali spadkobiercy mogą żądać zachowku.

To samo będzie dotyczyło sytuacji, gdy wprawdzie zmarły pozostawił w spadku nieruchomość lub inny majątek (poza dokonaną za życia darowizną), ale powołał do tego spadku inną osobę – w takim przypadku zachowek będzie liczony zarówno na podstawie dokonanej za życia darowizny, jak i majątku wchodzącego w skład spadku.

Komu należy się zachowek? 

Uprawnionymi do zachowku są:

• zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki, itd.)
• małżonek
• rodzice

– którzy byliby powołani do spadku z ustawy

Jaka jest wysokość zachowku?

Co do zasady przysługuje 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadałby osobie uprawnionej w przypadku dziedziczenia ustawowego.

Jednak w przypadku, gdy osoba uprawniona do zachowku jest trwale niezdolna do pracy lub zstępny jest osobą małoletnią, wówczas przysługuje mu 2/3 wartości udziału

Jakie darowizny nie są doliczane do spadku?

Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych, np. prezenty urodzinowe, świąteczne, weselne, których wartość nie jest znaczna.

Po jakim czasie nie można zaliczyć do spadku darowizny?

Darowizny, które zostały poczynione na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku zalicza się wszystkie, bez względu na to kiedy zostały one dokonane, może to być nawet kilkadziesiąt lat wstecz przed otwarciem spadku.

UWAGA! Powyższe nie dotyczy jednak osób, które nie wchodzą w krąg w/w osób. W przypadku osób „obcych” termin ten jest dziesięcioletni, licząc wstecz od otwarcia spadku

Ograniczenia czasowe znajdą również zastosowanie w następujących przypadkach:

• przy obliczaniu zachowku dla zstępnych uwzględnia się tylko darowizny od 300. dnia przed narodzinami najstarszego zstępnego;
• przy obliczaniu zachowku dla małżonka dolicza się tylko darowizny dokonane od chwili zawarcia małżeństwa.

Czy można doliczyć do spadku nieruchomość, która została już sprzedana?

Tak, dla dokonania doliczenia darowizn do spadku jest obojętne, czy przedmiot darowizny nadal istnieje albo czy wchodzi w skład majątku obdarowanego.

W jakim czasie można dochodzić zachowku?

Roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku lub ogłoszenia testamentu. 

Darowizna do wspólności majątkowej

W sytuacji, gdy spadkodawca uczynił darowiznę na rzecz uprawnionego do zachowku i na rzecz jego małżonka z zastrzeżeniem, że przedmiot darowizny wejdzie do majątku wspólnego obdarowanych, na należny uprawnionemu zachowek zaliczeniu podlega tylko wartość połowy przedmiotu darowizny (Wyrok SN z 12.5.2000 r., II CKN 542/00)

W SKŁAD SPADKU WCHODZI NIERUCHOMOŚĆ INNA NIŻ DAROWANA ZA ŻYCIA SPADKODAWCY

Zmarły pozostawił w spadku nieruchomość lub inny majątek (poza dokonaną za życia darowizną), który dziedziczony jest wspólnie z innymi spadkobiercami. Dokonując działu spadku, spadkobiercy również mogą dokonać rozliczenia darowizny.

Kto może rozliczyć darowiznę?

Darowizna może zostać zaliczona na schedę spadkową w przypadku dziedziczenia ustawowego pomiędzy zstępnymi (dziećmi, wnukami) lub między zstępnymi i małżonkiem. Dokonując działu spadku są oni wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanej za życia zmarłego darowizny.

Jak zaliczyć darowiznę do schedy spadkowej?

Zaliczenie darowizny na schedę spadkową przeprowadza się w ten sposób, że wartość darowizny dolicza się do spadku, który ulega podziałowi między spadkobierców obowiązanych wzajemnie do zaliczenia. Następnie oblicza się schedę spadkową każdego z tych spadkobierców, a potem każdemu z nich zalicza się na poczet jego schedy wartość darowizny podlegającej zaliczeniu.

Przykład:

Ojciec miał żonę i dwójkę dzieci – Olę i Maćka. W skład jego majątku osobistego wchodziły dwie nieruchomości – działka zabudowana domem o wartości 900 000 zł oraz mieszkanie o wartości 600 000 zł. Za życia darował mieszkanie swojej córce. W chwili śmierci nie pozostawił po sobie żadnego testamentu, a w skład spadku weszła wyłącznie działka zabudowana domem. Do dziedziczenia z ustawy zostali powołani – matka, córka i syn – każdy w 1/3 części.

Dokonując działu spadku chcemy doliczyć darowiznę dokonaną za życia ojca:

Spadek: 900 000 zł

Darowizna: 600 000 zł

= 1 500 000 zł (łącznie)

Obliczamy udział każdego ze spadkobierców:

• Żona – 1/3 z 1 500 000 zł = 500 000 zł
• Syn – 1/3 z 1 500 000 zł = 500 000 zł
• Córka – 1/3 z 1 500 000 zł = 500 000 zł

Z powyższych wyliczeń wynika, że każdemu spadkobiercy przypada scheda spadkowa o wartości 500 000 zł, jednak musimy pamiętać o odliczeniu darowizny, którą otrzymała córka:

• Żona – 1/3 z 1 500 000 zł = 500 000 zł
• Syn – 1/3 z 1 500 000 zł = 500 000 zł
• Córka – 1/3 z 1 500 000 zł = 500 000 zł – 600 000 zł = – 100 000 zł

Z powyższego wynika, że córka poprzez otrzymaną darowiznę mieszkania uzyskała więcej niż przypadałoby jej, gdyby spadkodawca nie dokonał darowizny i tę część majątku zachował w postaci niezmienionej aż do otwarcia spadku. Pomimo uzyskanej w ten sposób nadwyżki nie ma jednak obowiązku spłaty wobec pozostałych spadkobierców. Pozostali spadkobiercy, tj. żona i syn muszą podzielić między sobą spadek, który został. W ostatecznym rozrachunku dział spadku, w którego skład wchodzi dom, wyglądałby następująco:

• Żona – 450 000 zł (1/2 udziału w domu)
• Syn – 450 000 zł (1/2 udziału w domu)
• Córka – nic (darowane za życia mieszkanie)

Przyjmijmy teraz inne wartości, np.:

Dom – 900 000 zł

Mieszkanie – 300 0000 zł

Spadek – 900 000 zł

Darowizna – 300 000 zł

= 1 200 000 zł (łącznie)

Otrzymujemy następujący wynik:

• Żona – 1/3 z 1 200 000 zł = 400 000 zł
• Syn – 1/3 z 1 200 000 zł = 400 000 zł
• Córka – 1/3 z 1 200 000 zł = 400 000 zł – 300 000 zł = + 100 000 zł

Wynik dodatni oznacza, że córka musi otrzymać od pozostałych spadkobierców różnicę między wartością darowizny a wartością schedy spadkowej, tj. 100 000 zł.

Dokonując działu spadku (domu) otrzymujemy następujące wartości:

• Żona – 400 000 zł
• Syn – 400 000 zł
• Córka – 100 000 zł

Czy można wyłączyć darowiznę ze schedy spadkowej?

Darowizna nie podlega zaliczeniu na schedę spadkową, jeżeli spadkodawca złoży oświadczenie lub z okoliczności wynika, że została ona dokonana ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. W tym celu spadkodawca powinien zawrzeć takie oświadczenie w umowie darowizny lub w testamencie.

UWAGA! Oświadczenie to nie dotyczy zachowku.

Po jakim czasie darowizny nie można zaliczyć do schedy spadkowej?

Przepisy o zaliczaniu darowizn na schedę spadkową na potrzeby działu spadku nie zawierają ograniczenia czasowego co do momentu, w którym darowizna została dokonana. Zaliczeniu podlegają zarówno darowizny dokonane na kilka dni przed śmiercią spadkodawcy, jak i te dokonane wiele dziesiątków lat wcześniej.

Kancelaria zajmuje się sprawami spadkowymi, w tym m.in. o dział spadku, zachowek. Kancelaria przygotowuje wnioski o dział spadku, pozwy o zachowek, a także reprezentuje klientów w postępowaniu sądowym. Pomaga również klientom także na etapie przedsądowym, w tym udziela porad prawnych.